Wśród Berberów i nomadów
Wspólne mieszkanie z berberską rodziną na wsi (gite Fillou) dzieliliśmy przez dwa dni. Dla mieszczucha, który całe życie spędził w cywilizacji, to nie lada wyzwanie. Tylko pozornie nowoczesność trafiła pod strzechy. Choć w góralskiej chacie jest elektryczność, bieżąca zimna i ciepła woda, lodówka, kuchenka gazowa, łazienka z toaletą i prysznicem, ba nawet Internet, ludzie żyją tak samo prosto, jak kiedyś. Nadal cała rodzina mieszka jednym domu ulepionym z gliny, za drzwi służą zbite z desek wrota bez zamka, a posesję otacza byle jak sklecone bambusowe ogrodzenie, niedbale powiązane sznurkiem. Zwierzęta gospodarskie zaglądają do mieszkania i załatwiają się w niewielkim ogródku przed domem. Nadal gospodyni zagniata w drewnianej dzieży ciasto na msemen – warstwowe naleśniki, siedząc w kucki na dywaniku rozciągniętym na kamiennej podłodze albo drewnianym zydelku. Światło dzienne ledwie dociera do wnętrza przez malutkie okienka pozbawione futryn, a za osłonę przed uporczywymi muchami służy gęsta firanka rozpięta na drucie. Wszystko jest tu skromne, minimalistyczne, niezbędne do podstawowej egzystencji. Rodzice i pięcioro dzieci, z których najstarszy syn i córka są już dorośli, a najmłodsza latorośl jest w wieku przedszkolnym, mieszkają w dwóch izbach po jednej stronie korytarza, dwa pokoje po drugiej stronie są wynajmowane gościom, podobnie jak skromna toaleta z sedesem i prysznic w podwórku. Kuchnia jest dostępna dla wszystkich, można zobaczyć, jak przyrządza się tadżin – tradycyjne danie gotowane w specjalnym glinianym naczyniu przykrytym stożkowym kominem lub parzy tradycyjną marokańską zieloną herbatę. Rodzina korzysta z odrębnej łazienki, w której nadal króluje miska na wodę do mycia i arabska ubikacja.
Wioska jest mała, zaledwie kilkanaście, może dwadzieścia parę domów, które choć odrębne, połączone są ze sobą wspólnymi ścianami i dojściami oraz niematerialną, ale niemal materialnie wyczuwalną więzią wspólnoty. Będąc tu lokatorami u jednej rodziny, czuliśmy się jakbyśmy byli gośćmi u wszystkich, a tutejsze dzieciaki, w dużej mierze za sprawą Felka i słodyczy na powitanie, natychmiast stały się naszymi kompanami.
Dlaczego zdecydowaliśmy się na pobyt w mikroskopijnym pokoiku ze spaniem na zbitej z desek pryczy i nierównym, twardym jak skała materacu, mając za jedyne wyposażenie mini stolik nocny i biurko oraz telewizor pozbawiony sprawnego pilota? Z dwóch powodów – po pierwsze mieliśmy w planie wyprawę do kanionu w miejscowości Tattiouine i penetrację Atlasu Wysokiego, gdzie bazę noclegową stanowią głównie gites – schroniska w wiejskich chatach, po drugie ciekawiło nas dzisiejsze życie Berberów – mieszkańców gór. W zamian otrzymaliśmy wspaniałe obcowanie z przepotężną magią surowej przyrody oraz namiastkę równie ciekawej autentyczności – dzielenia wspólnego mieszkania z góralami i próbowania smaków lokalnej kuchni. Sprawy chwilowych niedogodności odłożyliśmy poza margines ważności.
Do penetrowania górskich szlaków mieliśmy sporo szczęścia. Przez ostatnie kilka dni trwały tu spore opady deszczu, co natychmiast poskutkowało wszechobecnym lepkim błotem i zastoinami wody w koleinach na gruntowych drogach. Przez noc jednak błoto nieco podeschło i poznany podczas poprzednich pobytów Jakuba w Maroku przewodnik Sharif Zanoun zdecydował się ruszyć z nami do kanionu Tattiouine. Po drodze dołączyło do nas troje młodych Francuzów i wnuczek Sharifa. Nie był to łatwy spacer, miejscami nadal było ślisko, a przy przeprawie przez potok ja zatańczyłam na kłodzie, która postanowiła obrócić mi się pod nogami, a Kuba zmoczył but. Najwięcej jednak wrażeń miał Felek, który, z racji skromnej postury, w miejscach najtrudniejszych był podawany z rąk do rąk i przenoszony jak dziecko. Pomimo tych incydentów Felek okazał się bardzo dzielnym piechurem, a pod koniec trasy wręcz wytrawnym traperem górskim.
Większość trasy przebiegała szeroką kamienistą doliną rzeczną, która w czasie burzy może gwałtownie napełnić się wodą. Sam wąwóz miejscami był tak wąski, że można go było pokonywać jedynie bokiem, a raz przejście na wyższy stopień wymagało użycia gałęzi, którą od pewnego czasu Sharif tajemniczo ciągnął za sobą. Wysokie, strome i uwarstwione skośnie skały miały jeszcze mokre ślady przebytych ostatnio ulewnych deszczy. W bardziej przestronnych miejscach w skałach można było zobaczyć większe i mniejsze groty. Jak się dowiedzieliśmy od przewodnika, część z nich stanowi zimowe lokum dla nomadów – wędrownych plemion żyjących w tutejszych górach i trudniących się głównie wypasem owiec i kóz. Mają też osły i kury, o czym przekonaliśmy się gdy po przejściu przez kanion odwiedziliśmy ich szałasy rozmieszczone w rozległej kotlinie górskiej. Uprzejma gospodyni poczęstowała nas herbatą i orzeszkami oraz chlebem z jajecznicą. Za salon posłużył spory szałas wyściełany dywanem na którym zasiedliśmy wokół niewielkiego stolika.
Do tej pory wydawało nam się, że życie w berberskim wiejskim domu to survival. Po tym, jak zobaczyliśmy jak żyją nomadzi, nasze chwilowe lokum wydało się wręcz luksusowym apartamentem. Wymagania życiowe nomadów są sprowadzone do absolutnego minimum zapewniającego przetrwanie. W miesiącach ciepłych – od wiosny do jesieni mieszkają w szałasach, zimą wraz z całym dobytkiem i inwentarzem przenoszą się do pieczar skalnych. Po odwiedzeniu jednej z większych jaskiń przekonaliśmy się że życie tu toczy się nadal – wszędzie ślady owczych odchodów, okopcone palenisko na skale. Nomadzi jedzą i żyją to, co wyhodują, wody dostarcza potok górski. Oprócz hodowli zajmują się też rzemiosłem – na prymitywnych krosnach tkają z owczej wełny chodniki i derki. Wykonują naczynia, w tym worki na wodę, gerby, głównie z kozich skór. Oczywiście czasami korzystają również z tego, co dostarcza handel jednak mogą się bez tego obyć, są bowiem całkowicie samowystarczalni.
W drodze powrotnej spotkała nas jeszcze jedna niespodzianka. Sharif wybrał inną trasę, by pokazać nam kąpielisko urządzone na spiętrzeniu wody w górskiej rzece, z niewielkimi kaskadami, przeraźliwie zimnej, acz krystalicznie czystej. Trudno uwierzyć, że w drugiej połowie października, przy stosunkowo surowej górskiej pogodzie i lodowatej wodzie, miejsce to przyciągnie aż tylu koneserów kąpieli!
Warto poświęcić parę słów o naszym przewodniku – niezwykle ciekawej postaci. Dzięki znajomości z działającymi tutaj wcześniej misjonarkami siostrą Barbarą Kołodziejczyk (Polką) i Marią (Francuzką) Sharif zaangażował się czynnie w udzielanie mieszkańcom, w tym nomadom, wsparcia w znoszeniu trudów surowej egzystencji. Trzeba bowiem nadmienić, że publiczna pomoc społeczna i medyczna ludziom gór żyjącym w trudnych warunkach do niedawna prawie nie istniała, była też zwyczajnie nieosiągalna z racji położenia wsi poza systemem urządzonych dróg. Misjonarki w swojej posłudze medycznej i organizacyjnej miały duże wsparcie ze strony Sharifa, którego pochodzenie ma również korzenie w ludach wędrownych i który również w pomaganiu innym znalazł swoje powołanie.
Dzisiaj do wsi Tattiouine dociera porządna asfaltowa droga, siostry, zanim opuściły to miejsce, pomogły mieszkańcom założyć stowarzyszenie „Tanout”, które dzięki turystyce górskiej pozyskuje fundusze na rozwój wsi.
Sharif wraz z całą swoją rodziną prowadzi dobrze prosperujące schronisko górskie, nadal służy jako autorytet i udziela się w życiu lokalnej społeczności a turystów i podróżników prowadzi w góry żeby pokazać wspaniałe dzieła matki – natury (kilka szczytów ma wysokość 3500 metrów) oraz zachowane resztki pierwotnej kultury ludzi gór.