Dolina Tysiąca Kazb
Maroko to niekończący się szlak bodźców i wrażeń. To zetknięcie z odmiennością i różnorodnością kulturową, mentalną, duchową, językową: Arabów, Berberów, Rifenów, Saharyjczyków, rozmaitych plemion i konfederacji. Z ich kuchnią i ubiorem, wystrojem mieszkań, sposobem wznoszenia budowli, formami zarobku, prowadzenia upraw czy hodowli.
To także nieustanny zachwyt nad bogactwem przyrody – monumentalnych pasm górskich Rifu, Atlasu, Antyatlasu, przepięknych dolin rzecznych, urzekających piaszczystych i skalnych formacji pustynnych, bezkresnych pejzaży nadmorskich i oceanicznych plaż. To także fascynacja krajobrazem stworzonym przez człowieka – architekturą miast, osad, pojedynczych budowli czy rozległych plantacji rozpostartych na zboczach gór i w dolinach.
W Maroku wrażliwy obserwator dostrzeże coś jeszcze, czego coraz trudniej dopatrzyć się na Starym Kontynencie – niezwykłą symbiozę pomiędzy człowiekiem i naturą. Ludźmi i zwierzętami. Ale też niemal namacalną nić przenikania się czasu i materii – gdy to, co ręką ludzką zostało kiedyś wzniesione, niszczejąc wraca z powrotem do swojej pierwotnej postaci – gliny, drewna i skał. I właśnie tego „czegoś” chcieliśmy doświadczyć przemierzając południe kraju. Środkiem do celu stało się więc opracowanie trasy umożliwiającej, również podczas jazdy samochodem, doświadczanie nie tylko piękna naturalnego krajobrazu wykreowanego przez potęgę sił natury, ale również niezwykłych efektów wielowiekowej działalności człowieka w rozmieszczonych w nim oazach, miastach i osadach.
Wszystko to znaleźliśmy przemieszczając się z Merzugi do Ouarzatzate drogą prowadzącą wzdłuż Doliny Tysiąca Kazb (lub Drogi Tysiąca Kazb). Szlak trasy wyznaczają głównie doliny rzek Dades i Todra, pomiędzy miejscowościami Ouarzazate, Boumalne Dades, Tinghir aż po okolice Goulmima. Mianem Drogi Tysiąca Kazb określa się również malowniczą dolinę rzeki Draa w okolicach miasta Agdz, którą dodaliśmy do naszych planów podróżniczych robiąc jednodniowy wypad z Ouarzatzate do Zagory.
Dolina Tysiąca Kazb to ciągnący się kilometrami obszar rozległych zielonych oaz nadrzecznych spośród których wyłaniają się i wspinają na skalne zbocza skupiska zabudowy, najczęściej otoczone murami całe osady – kazby. W niektórych nadal tętni życie, ale znaczna część jest opuszczona. Zabudowa jest homogeniczna budulcem, formą i kolorytem z ceglasto-czerwonymi, a miejscami wręcz burgundowymi skałami otaczającymi dolinę. A wszystko to, wraz z pióropuszami palm i przebłyskującą między drzewami wodą, tworzy urzekającą, harmonijną, wręcz zmysłową kompozycję. Powolny proces destrukcji zabudowy przebiega tu wręcz niezauważalnie, przywracając naturze to, co zostało z niej przez człowieka uszczknięte.
Część z owego tysiąca malowniczych kazb znajduje się w oddalonej o ok. 40 km od Ouarzatzate miejscowości Skoura. Tutaj jest ich około czterdziestu, w większości mocno zdegradowanych i opuszczonych. Usytuowane są w wielohektarowym ogrodzie palmowym poprzecinanym kanałami nawadniającymi, dojściami i dojazdami do domostw zamieszkałych przez wciąż utrzymujących się z uprawy drzew mieszkańców. W ogrodach palmowych panuje cudowny, orzeźwiający mikroklimat, który przy ponad trzydziestostopniowym upale daje prawdziwe wytchnienie. Największą, położoną nieco w oddaleniu jest kazba Amridil, wzniesiona w XVII wieku, podobnie jak pozostałe – z ubijanej ziemi i cegły mułowej. Tej przyjrzeliśmy się również od środka, pokonawszy samochodem dzielący nas od drogi strumień. Ufortyfikowana, wielopoziomowa budowla z wewnętrznym dziedzińcem jest doskonałym planem filmowym, o czym przekonaliśmy się podczas zwiedzania.
Krótki, dwudniowy przystanek w Boumalne Dades pozwolił nam na bliższe poznanie znajdujących się u progu Sahary najbardziej rozpoznawanych symboli Maroka – wąwozów Dades i Todra.
Rzeka Todra wycięła w skałach monumentalny kanion – Todra Gorge, który w najwęższym miejscu ma zaledwie kilkanaście metrów szerokości a jego wapienne, czerwono-pomarańczowe ściany wznoszą się na wysokość nawet do 300 metrów. Ze względu na swoją malowniczość i autentyczność śmiało może on konkurować z Grand Canyonem. Wąwóz, jest częstym celem wędrówek trekkingowych, a z racji dostępności komunikacyjnej również popularną atrakcją turystyczną. Nagły gwałtowny deszcz uniemożliwił nam dłuższą wędrówkę dnem doliny, ale i tak byliśmy oczarowani niesamowitymi widokami. I jednocześnie rozczarowani panującym w wąwozie natłokiem turystów pieszych i wszelkiej maści pojazdów.
Dolina Dades, poza porównywalnie pięknymi jak w kanionie Todra wyniosłymi formacjami skalnymi, miejscami tworzącymi ciasne pomarańczowo-ceglaste wąwozy, odkryła przed nami jeszcze inne tajemnice. W pobliżu miejscowości Tamlalt znajduje się jedna z najbardziej niezwykłych formacji skalnych, zwanych Monkey Fingers. Nazwa „małpie palce” pochodzi od specyficznych, zaokrąglonych kolumn z piaskowca, wapienia oraz konglomeratów skalnych uformowanych w wyniku wielowiekowej erozji przez wiatr i wodę, które do złudzenia przypominają wystające z ziemi zgięte palce małpy. Można je podziwiać jadąc wzdłuż doliny samochodem bądź z tarasu widokowego. Czekają tam na turystów górscy przewodnicy gotowi poprowadzić chętnych przez malownicze rozpadliny skalne jedno-, dwu- lub trzygodzinną trasą, największa pętla to dystans około 8 kilometrów. Choć szlak jest uznawany za umiarkowany, momentami wymaga wspinaczki i przeciskania się przez ciasne kaniony.
Brak czasu nie pozwolił nam na pieszą wędrówkę, po krótkim postoju wyruszyliśmy dalej. Prowadząca pod górę stroma droga tworzy serpentyny, które z tarasu kawiarni znajdującego się na wysokości ponad 2 tys. m.n.p.m, wyglądają jak ciasno zwinięta wstążka. Z tego miejsca turyści i podróżnicy najchętniej udostępniają w mediach fotografie. Dla wytrwałych jest jeszcze jedna, niezwykła atrakcja, dostępna po pokonaniu kolejnego, kilkunastokilometrowego odcinka drogi. Z punktu widokowego znajdującego się kolejne kilkuset metrów wyżej podziwiać można formacje skalne zwane Turtules. Swoją nazwę przyjęły od spłaszczonych kształtów, które przypominają skorupy dawno skamieniałych żółwi spoczywających na wzgórzach.
Po wyczerpującej wycieczce wróciliśmy do hotelu w Boumalne Dades, w którym pokoje zostały rozmieszczone w wydrążonych w litej skale jamach i zaaranżowane na pieczary, by wieczorem ze znajdującego się na wysokiej skarpie tarasu jeszcze raz podziwiać piękną dolinę i oazę. Za wyjątkiem Felka, który wolał podziwiać skromną florę kamienistej pustyni, której bezmiar roztacza się tuż poza granicami zabudowy.