Safi i dziad marokański

Wykorzystując piękną słoneczną pogodę, jaką przywitał nas poranek w Essaouirze  po bardzo wietrznym i deszczowym dniu, wyruszyliśmy na wycieczkę drogą wiodącą wzdłuż oceanicznego brzegu na północ. Po dwóch godzinach jazdy samochodem i podziwiania niezwykle malowniczych plaż dotarliśmy do przedmieść Safi. Sam wjazd do miasta nie przypomina żadnego z krajobrazów, jakie zwykle towarzyszą przekraczaniu granicy terenów zurbanizowanych tj.  mało reprezentacyjnej, szczerbatej zabudowy obrzeżnej, targowisk podmiejskich odbywających się wprost na ulicy, oślich zaprzęgów, niezliczonej ilości motorowerów, rowerów i dostawczaków lawirujących pomiędzy skrzynkami z towarem, krzątającymi się handlarzami i klientami.  Nie ma tu też walających się śmieci, stert gruzu ani wałęsających się bezpańskich zwierząt. Droga do historycznego portugalskiego miasta Safi wiedzie przez serce dzielnicy przemysłowej rozciągającej się kilometrami wzdłuż oceanicznego klifu aż po zacumowane w porcie majestatyczne sylwetki starych frachtowców, kołyszących się leniwie u podnóża fortecy Kasr al-Bahr. Safi jest głównym portem rybackim w Maroku i ważnym portem eksportowym fosforanów. Turystom dostępna jest jedynie część rybacka. Druga platforma portowa dedykowana jest handlowi fosforanami. Od niedawna działa w mieście elektrownia cieplna pokrywająca 25% zapotrzebowania energetycznego Maroka.

Potem wyłania się centrum. Twierdza Kasr al-Bahr stanowi spuściznę po Portugalczykach, wzniesiona podczas ich krótkiego trzydziestokilkuletniego panowania w XVI w. Forteca, oprócz celów obronnych, służyła także za dom zarządcy i więzienie. Podążając współcześnie urządzonym nadmorskim deptakiem – corniche, można tu napotkać działa rozmieszczone wzdłuż murów na klifie a także zajrzeć w głąb zachowanych cel więziennych.

Świadectwem portugalskiej ekspansji jest również wysoki szesnastowieczny mur otaczający medynę. Skrywa on zarówno zabytki będące pozostałościami portugalskich budowli – katedry i kechli (cytadeli) mieszczącej obecnie muzeum ceramiki, jak i arabskie – bramę Bab Szaba, zawiję (szkołę koraniczną) Hamidouch oraz grobowiec marabuta (świętego) Bu Deba. Cechą charakterystyczną medyny jest ewolucyjne podejście do historycznej substancji  budowlanej – zachowane fragmenty portugalskich murów, portali, zdobień, wbudowywane są w późniejsze, marokańskie fasady.

Safi to miasto o tradycjach garncarskich, liczne warsztaty rozlokowane są na Wzgórzu Garncarzy. Dzielnica La Colline des Potiers  to miejsce, w którym od pokoleń ręcznie wytwarza się słynną niebiesko-zieloną ceramikę oraz płytki zellige, wypalane w piecach na drewno tamaryszkowe, bez użycia prądu i gazu. Naczynia i przedmioty są formowane z gliny na kołach garncarskich.  Również wszelkie zdobienia lokalni artyści wykonują ręcznie, nadając dziełom unikatowy, jednostkowy charakter. Pracy garncarzy  można przyjrzeć się na żywo, warsztaty otwarte są dla odwiedzających, można też nabyć ceramikę bezpośrednio od wytwórcy, zapytać o szczegóły technik garncarskich czy chociażby wymienić uprzejmości.

Naszą przygodę z Safi rozpoczęliśmy u garncarzy, potem przemierzyliśmy fortecę i port, a na koniec zostawiliśmy sobie penetrację medyny. Ledwie przekroczyliśmy imponującą bramę Bab Szaba, wpadliśmy w szpony marokańskiego dziada.

Wszyscy znają owoc łopianu, zwany rzepem, którego bardzo trudno pozbyć się z ubrania. Jest nawet przysłowie o rzepie i psim ogonie. W niektórych regionach Polski rzepa nazywa się dziadem. I takim właśnie mianem ochrzciliśmy pieszczotliwie naszego marokańskiego towarzysza. Dziad marokański to powszechnie nazywany przez francuzów fałszywy przewodnik. Przewodnik, który choć działa bez licencji, zachowuje wszelkie pozory fachowości świadczonej usługi. To postać w Maroku wręcz kultowa. Dziad pojawia się znikąd, by potem jak cień rzucany w ostrym marokańskim słońcu podążać za swoją ofiarą wszędzie. Dziad służy pomocą, ba nawet wiedzą fachową, której zręby posiada. Jest lingwistą, jest gotów porozumieć się w każdym znanym ofierze języku, a w jego ojczystym zna choćby „dzień dobry”. Tego czego nie umie wyrazić słowem, potrafi pokazać gestem, mimiką, pozą. Dziad, choć nie jest prawdziwym przewodnikiem, posiada wiedzę praktyczną, doskonale zna medynę, zaprowadzi wszędzie tam, gdzie oficjalnie wejść nie można, zna tajemne korytarze i skróty, wszędzie ma znajomych gotowych zaspokoić wszystkie potrzeby ofiary. Zarówno te, które zna, jak i te, których istnienie ofiara uświadamia sobie w trakcie niewinnej pogawędki. Dziad jest przedsiębiorczy – działa jak impresario lokalnych sklepów i gastronomii, od każdego uwiedzionego pobiera działkę, którą turysta słono płaci. Mimo swej niewątpliwej nachalności dziad stara się być mało kłopotliwy. Podąża przed ofiarą dziarskim truchtem, co chwilę oglądając się, zagadując o tym i o owym, rzucając garść informacji o miejscu, które akurat mija, jakieś daty, jakieś szczegóły. Czasami opowie anegdotę lub koloryzowaną historię której treść nie podlega weryfikacji, często legendę. Dziad dobrze wie, że turysta chce zobaczyć jak najwięcej, więc stara się urozmaicać swoją usługę na wszelkie możliwe sposoby. Ma też świadomość, że ofiara potrzebuje przerwy na kawę, czy obiad. Więc kiedy już nastąpi bolesne rozstanie poprzedzone zaciekłymi negocjacjami ceny i sowitym wynagrodzeniem za wyświadczoną usługę, kiedy turysta z ulgą spocznie w zaciszu kawiarni lub restauracji bez nachalnego towarzystwa, ta przyjemność będzie trwała tak długo, jak długość posiłku. Bo zaledwie zakończy posiłek, dziad wyłoni się jak z pod ziemi, by niewinnie upewnić się, czy aby jeszcze czegoś więcej nie potrzeba. Może nocleg, albo chociaż zakupy po najatrakcyjniejszych w okolicy cenach. Bo jakby co, to on….

Na takich dziadów natrafiliśmy w Maroku wielokrotnie. W Fezie dziad był gotów oprowadzić nas nawet po miejscach dostępnych jedynie dla muzułmanów, miał ponoć klucze do wszystkich meczetów na medynie.  W Tarudancie był tak zawzięty, że mimo odmowy zakupów w sklepie z kosmetykami arganowymi prowadzonym przez  żonę, był gotów poczekać aż wypijemy kawę, załatwimy sprawy w banku, posiedzimy na placu, zajrzymy do domu i samochodu, by wyłonić się nagle zza węgła i nadal agitować na rzecz biznesu małżonki. W Marrakeszu dziadami są nawet dzieci, gotowe zaprowadzić nas w każde miejsce, jeśli tylko zatrzymaliśmy się przez moment w poszukiwaniu właściwej drogi.

Nasz dziad z Safi, pomimo swojej wątpliwej reputacji jako przewodnik, był użyteczny. Pokazał nam miejsca powszechnie niedostępne, z których zobaczyliśmy wspaniałe panoramy miasta. I chociaż okłamał nas co do możliwości obejrzenia wnętrz katedry portugalskiej i wziął sowitą dolę od właściciela baru, do którego nas zaprowadził, wspominamy go z sympatią. Bo dziad marokański to instytucja – coś, co dodaje kolorytu, smaku, emocji. Pozwala przez chwilę na zbliżenie kultur, nawet gdyby były one skrajnie odmienne.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *